17. jula 1936. godine izbila je pobuna desničarskih generala Španije protiv demokratski izabrane vlade Narodnog fronta, koja je pobedila na izborima nekoliko meseci ranije. Pobuna je označila početak građanskog rata koji je trajao skoro tri godine i koji do danas za mnoge, uprkos porazu Španske Republike, predstavlja simbol internacionalističke solidarnosti i međunarodne borbe protiv fašizma.
Pod pretpostavkom da, ako ste već zalutali na ovaj blog, znate dovoljno o Španskom građanskom ratu, tekst koji sledi neće biti posvećen opštem istorijatu konflikta. Zainteresovanima, svakako, toplo preporučujem knjigu moga prijatelja Vladana Vukliša, Jugosloveni i Španski građanski rat. Umesto toga, u nastavku sledi izbor nekih meni dragih fotografija zanimljivih ličnosti iz građanskog rata u Španiji.
Dvojica jugoslovenskih komunista sa istaknutim američkim i britanskim komunistima u štabu XV internacionalne brigade u selu Ambite kraj Madrida u proleće 1937. godine.
Drugi s leva je Steve Nelson (pravo ime Stjepan Mesaroš, 1903–1993), rođen u mađarskoj porodici u selu Subocka kod Pakraca 1903. godine. Mesaroš/Nelson je emigrirao u SAD 1920. godine i postao verovatno najpoznatiji komunista jugoslovenskog porekla u SAD. Od 1931. do 1933. se školovao u Moskvi na Međunarodnoj lenjinskoj školi, a u Španiji je bio politički komesar bataljona Lincoln u XV internacionalnoj brigadi. U SAD je proganjan zbog komunističkih aktivnosti i suđen za izdaju i špijunažu u korist SSSR-a. 1957. godine je napustio KP SAD. Do penzije je radio kao stolar. Bio je predsednik Udruženja veterana XV internacionalne brigade i ostavio je memoare o svom revolucionarnom radu pod nazivom Steve Nelson: American Radical.
Četvrti s leva je njegov prijatelj Mirko Marković (1907–1988), nećak poznatog jugoslovenskog komuniste Vukašina Markovića. Još kao petnaestogodišnjak bio je kurir za komitske čete svog strica, školovao se za ekonomistu u Sovjetskom Savezu, učestvovao u industrijalizaciji Donbasa, organizovao jugoslovenske komunističke emigrante u SAD, bio komandant Bataljona Washington u Španiji, tamo se sprijateljio s Ernestom Hemingvejem s kojim je onda proveo oko godinu dana na Kubi, po povratku u SAD sa pravoslavnim sveštenicima organizovao podršku za Narodnooslobodilački pokret, predavao ekonomiju na Univerzitetu u Beogradu, potom kao ibeovac završio na Golom otoku (dvaput) i onda postao jedan od pionira kibernetike u Jugoslaviji. O Markoviću sam nedavno napisao detaljnu biografiju na Wikipediji, koja je dostupna ovde.
U plejadi zanimljivih likova koji ovde sede sa njima ističe se čovek desno od Markovića, Harry Haywood (1898–1985), najpoznatiji crni komunista u SAD. Za razliku od Nelsona, koji je partiju napustio razočaran staljinizmom, Haywood je otklon od Staljina smatrao oportunizmom, za šta je sam isključen iz partije. Kasnije je postao jedan od vođa maoističkog pokreta u SAD. Takođe je ostavio za sobom odličnu autobiografiju, Black Bolshevik: Autobiography of an Afro-American Communist.
Pored nepoznatog borca sleva nalaze se trojica jugoslovenskih komunista i supruga jednog od njih, češka komunistkinja Sonja Fialova-Ćopić. Fotografija je nastala u ruševinama španskog sela Belčite u jesen 1937. godine, nakon bitke u kojoj je selo u potpunosti razrušeno. S leva na desno su Božidar Maslarić, Vladimir Ćopić i Dragotin Gustinčič. Sva trojica su počeli karijeru kao jugoslovenski nacionalisti a potom se okrenuli komunizmu.
Božidar Maslarić (1895–1963) iz Dalja bio je dobrovoljac srpske vojske 1914. godine, ali ga je rat radikalizovao. Bio je najistaknutiji komunistički organizator u Osijeku dvadesetih i jedan od vođa „desne frakcije“ u KPJ. Tridesetih je predavao na Komunističkom univerzitetu nacionalnih manjina Zapada i na Međunarodnoj lenjinskoj školi u SSSR-u. Bio je Titov glavni saveznik u Španiji, a potom propagandista radija „Slobodna Jugoslavija“ u Moskvi za vreme Drugog svetskog rata. Posle revolucije, bio je potpredsednik Vlade i potom potpredsednik Izvršnog veća Sabora NR Hrvatske.
Vladimir Ćopić (1891–1939) bivši frankovac (iako etnički Srbin po ocu), postao je komunista u Rusiji, gde je učestvovao u Oktobarskoj Revoluciji. Bio je osnivač i jedan od najistaknutijih vođa KPJ, kao i poslanik Ustavotvorne skupštine Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Od polovine dvadesetih živeo je u SSSR-u i Čehoslovačkoj, gde se školovao i radio po liniji Komunističke internacionale. Bio je član Privremenog rukovodstva KPJ od 1932. do 1936. godine. U Španiji je bio komandant XV internacionalne brigade. Po povratku iz Španije u Moskvu, blisko je radio sa Josipom Brozom Titom na konsolidaciji i reorganizaciji partije, ali ga je u novembru 1938. godine uhapsio NKVD na osnovu lažnih optužbami za špijunažu. Streljan je pola godine kasnije. O Ćopiću sam detaljno pisao u svojoj knjizi Prije Tita.
Dragotin Gustinčič (1882–1974), bio je član pretežno slovenačke Jugoslovanske socialdemokratske stranke u Austro-Ugarskoj. 1914. je emigrirao u Srbiju, a posle okupacije Srbije se razočarao ratom i postao komunista. Dvadesetih je bio jedan od vodećih teoretičara nacionalnog pitanja u KPJ i član Prezidijuma Balkanske komunističke federacije u Beču, posle čega je radio u Balkanskom lendersekretarijatu Kominterne u Moskvi. U Španiji je bio šef cenzure Internacionalnih brigada i, kao i Maslarić, blisko je sarađivao sa Titom. Drugi svetski rat proveo je u evakuaciji u Taškentu, gde je doktorirao istoriju. Po dolasku u Jugoslaviju je politički marginalizovan, zbog čega je okupljao oko sebe nezadovoljne komuniste-povratnike iz Sovjetskog Saveza. Uhapšen je 1948. godine, još pre Rezolucije Informbiroa, i bio je u zatvorima i na Golom otoku do 1954. Po izlasku iz zatvora bavio se istorijom, književnošću i pisanjem (još uvek neobjavljenih) memoara.
Mirko Marković i Vladimir Ćopić u štabu XV internacionalne brigade u Ambiteu u junu 1937. godine.
Generalna sekretarka CK Komunističke partije Španije, Dolores Ibárruri, drži govor na ceremoniji opraštanja od Internacionalnih brigada u Kataloniji u oktobru 1938. godine. Sa njom, drugi zdesna, stoji jugoslovenski dobrovoljac Karel Hatz (1898–1945), tipografski radnik, Mađar iz Baranje. Hatz je bio osnivač Komunističke partije Mađarske u Pečuju i borac Mađarske sovjetske republike 1919. godine. Dvadesetih je organizovao mađarske komuniste u Pečuju pod jugoslovenskom okupacijom, a odatle je prešao u Novi Sad, gde je radio kao slovoslagač i novinar te ilegalno organizovao komuniste. Emigrirao je u SSSR posle uvođenja Šestojanuarske diktature i tamo postao sovjetski obaveštajac. Bio je rukovodilac „Kontrolnog odeljenja“, odnosno obaveštajne službe Internacionalnih brigada. Po povratku u SSSR radio je u Kominterni i poginuo je kao vojnik Crvene armije u borbama za Kenigsberg (danas Kaljinjingrad) 1945. godine. O njemu sam isto napisao biografiju za Wikipediju.
Vlajko Begović (1905–1989), možda moj omiljeni španski borac. O Begoviću bi se mogla komotno napisati knjiga, a dok se neko ne uzme tog posla, preporučujem njegovu biografiju na Wikipediji, kao i članak koji smo Vladan i ja napisali o tome kako je izmišljena priča da je Vlajko Begović ubio političkog komesara XIII internacionalne brigade Blagoja Parovića.
Slede dve fotografije koje nisu nastale u Španiji, ali koje prikazuju ličnosti iz Jugoslavije koje su otišle tamo kao dobrovoljci.
Marija Schneemann (u sredini, rođena 1896. godine). Marija Šneman rođena je u mom rodnom mestu, Bačkoj Palanci, u slovačkoj porodici, kao Marija Šuljan. Bila je krojačica. 1928. godine napušta Palanku i putuje po Evropi u potrazi za poslom. Živela je u Rumuniji, Mađarskoj, Čehoslovačkoj, Austriji i Nemačkoj. U Nemačkoj upoznaje Georga Štajnbahera (Steinbacher), člana Komunističke partije Nemačke, i udaje se za njega. Po dolasku nacista na vlast, sele se u Jugoslaviju i žive u Sarajevu.
1937. godine, Marija Šuljan-Šneman i Georg Štajnbaher kreću peške u Španiju preko Slovenije, Austrije, Švajcarske i Francuske, da bi se pridružili antifašističkim borcima u odbrani Španske republike. U Španiji radi kao bolničarka i leči ranjenike, dok joj se muž bori u anarhističkoj miliciji. U maju 1937. godine, oboje su uhapšeni od strane španske policije zbog skrivanja nemačkog trockiste Petera Blahštajna. Nakon istrage su pušteni na slobodu, i ostali su u Španiji do pada Španske republike, kada su odvedeni u koncentracioni logor u Francuskoj.
Posle rata živi u Francuskoj i potom u Nemačkoj. Ova fotografija, sa njenim bratanicama, nastala je u Bačkoj Palanci 1958. godine. Dalja sudbina Marije Šneman mi je, nažalost, nepoznata.
Za kraj bih pomenuo još jednog jugoslovenskog Oktobarca i Španca, Nikolu Kovačevića – Čudnovskog (1894–1979), učesnika borbi za sovjetsku vlast u Kijevu 1918. godine i osnivača KPJ. Posle Španije je završio u zatvorima Francuske, a potom u francuskom pokretu otpora. U Jugoslaviji je bio hapšen kao pristalica Rezolucije Informbiroa. Takođe je ostavio detaljne i uzbudljive memoare o svom učešću u revolucionarnim borbama druge, treće i četvrte decenije dvadesetog veka. Dok oni ne dočekaju objavljivanje, njegovu biografiju takođe sam napisao za Wikipediju.
Španija je bila i ostaje inspiracija, i svakako je tema kojoj ću se vraćati u svom pisanju, jer su mnogi njeni borci zaslužili da budu zapamćeni i ovekovečeni. Za današnji datum, dovoljan doprinos je ova foto-galerija propraćena odabranim ljudskim sudbinama.
Svaka priča o Španiji može se završiti samo stihovima američkog proleterskog pesnika i anarhiste Ala Griersona:
And remember ’til tomorrow as we leave our banners furled
That it only took six days to make, and ten to shake the world
Light a candle for Durruti and we’ll honor all the brave
With a rollcall of the fallen in the dust on Franco’s grave
